1988թ. փետրվարի 28-ի ցուրտ գիշերն էր, երբ Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվից հյուսիս ընկած՝ արդյունաբերական Սումգայիթ քաղաքում Գյուլերի դուռը մեկը թակեց: 40-ամյա կինը երեխաների հետ տանը միայնակ էր: Բացելով դուռը՝ նա տեսավ իր հայ հարևաններին՝ գունատ դեմքերով, դողացող ձեռքերով:

«Անյան, Սվետան ու Աիդան էին՝ իրենց երեխաների հետ: Նրանք ինձ հարցրին. «Կարո՞ղ ենք այսօր այստեղ գիշերել, վաղն առավոտ շուտ կհեռանանք»: Վախեցա: Հարցրի, թե ինչ է կատարվում, բայց նրանք էլ բանից անտեղյակ էին: Ասացին միայն, որ հայ ընտանիքներին ամենուր որոնում են»:

1988թ. փետրվարի 28-29-ին Սումգայիթում ծայր առած բռնությունների ալիքը, միջազգային լրատվամիջոցների տեղեկություններով, խլեց 26 հայի և 6 ադրբեջանցու կյանք: Արյունահեղությունը ծավալվեց Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև աճող լարվածության ֆոնին, այնուհետև՝ երկու հանրապետություններում՝ Լեռնային Ղարաբաղի համար մղվող պայքարի համար. ադրբեջանական տարածաշրջան, որի էթնիկ հայկական բնակչությունը կողմ էր արտահայտվել հարևան Հայկական խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությանը միանալուն:

Սումգայիթի բախումները հանգեցրին քաղաքի գրեթե ամբողջ՝ շուրջ 14,000 հայերի փախուստին, ինչպես նաև Ադրբեջանի այլ շրջանների հազարավոր հայերի բռնի տեղահանմանը: Այս մասին իր «Սև այգի. Հայաստանն ու Ադրբեջանը խաղաղության ու պատերազմի միջով» գրքում նշում է «Կարնեգի Եվրոպա» հիմնադրամի (Լոնդոն) Կովկասի հարցերով փորձագետ Թոմաս դե Վաալը: Թեև բռնությունների ծագման իրական պատճառների մասին տեսակետները տարբերվում են, այդուհանդերձ, պարզ էր, որ Ադրբեջանում երկու ժողովուրդների խաղաղ համագոյակցությունն արդեն անցյալում է: 

1988թ. սկզբին քչերը կարող էին նման բան պատկերացնել: Սումգայիթում, սակայն, շատերը գտնվեցին, որ պաշտպանեցին իրենց հարևաններին, ընկերներին և ծանոթներին բռնությունից: 70-ամյա Գյուլերը նրանցից մեկն էր:

«Նրանք մեր հարևաններն էին»,- ասում է նա հայ երեք կանանց և նրանց երեխաների մասին, որոնց ապաստան էր տվել 1988թ. այդ գիշերը: «Մենք միասին էինք մեծացրել մեր երեխաներին, միասին ծիծաղել և լացել, բայց որ ամենակարևորն է՝ այդ մարդիկ մեզ որևէ վատ բան չէին արել»:

Այդ գիշեր սակայն ոչ ոք չքնեց, շարունակում է Գյուլերը (ազգանունը չի հրապարակվում՝ անվտանգության նկատառումներից ելնելով):

«Անյան խոսում էր փողոցում կուտակված ամբոխի մասին և անհանգստանում իր երեխաների համար: Սվետան փորձում էր ամուսնուց պարզել, թե ուր են այնուհետ գնալու: Ես էլ էի վախեցած, ինչպես իմ հարևանները: Հուզական շատ ծանր վիճակում էի»:

«Այդպես էլ անցկացրինք գիշերը՝ հանգիստ, այդ փոքր սենյակում: Նստեցինք մինչև առավոտ՝ մեր ծնկները գրկած: Ես ասացի, որ կարող են մնալ այնքան, որքան կցանկանան, բայց նրանք պատասխանեցին. «Վաղ թե ուշ պետք է գնանք»»:

Գյուլերը հիշում է՝ առավոտյան ժամը 5-ի մոտ «գրկախառնվեցինք, արտասվեցինք, ու նրանք գնացին»:

Եվ պարզապես անհետացան: Այդ օրվանից ի վեր Գյուլերը լուր չունի իր հայ հարևաններից: Որդին փնտրել է նրանց Facebook-ում, սակայն ապարդյուն:

Նրա անձնական իրերի թվում անհետացած հարևաններից հուշեր են մնացել: Նա պահում է Աիդայի նվերը՝ բյուրեղապակյա վազան: Ինչպես նաև հագուստները, որոնք դերձակ Աիդան կարել էր Գյուլերի, նրա որդու և հարևան բոլոր դպրոցականների համար:

«Նա մեզանից երբեք գումար չէր վերցնում: Եվ մենք մեր տարածաշրջանից (Լեռնային Ղարաբաղ) նրան նվերներ էինք բերում: Ես պահել եմ ինձ համար Աիդայի կարած բոլոր կիսաշրջազգեստներն ու զգեստները: Դրանք այնքան թարմ են մնացել, կարծես երեկ կարված լինեն…»:

Նա հավելում է, որ «այդ օրերին չէին էլ կարող պատկերացնել, որ նման հակամարտություն կծագի ապագայում»: 

Աիդայի որդին՝ Կամոն, սիրում էր լուսանկարչությամբ զբաղվել, և Գյուլերը դեռ պահում է նախապատերազմական շրջանում արված լուսանկարները:

«Նա անմահացրել է մեր լավ օրերը, տոներն ու ծննդյան օրերը: Այդ ժամանակ լուսանկարչական ապարատ քչերն ունեին: Ինչպե՞ս կարող են այդ օրերը մոռացվել: Մենք դրանք միասին ենք ապրել»:

Նա սիրով է վերհիշում իր ընտանիքի և հայ հարևանների միջև ձևավորված հարաբերությունները, երբ մինչև 1980-ականները վերջը նրանք բնակվում էին միևնույն թաղամասում, որը տարբեր ազգությունների միախառնման վայր էր: Այդ տարիներին ռուսների, հրեաների, ուկրաինացիների, ադրբեջանցիների և հայերի էթնիկ տարբերությունները որևէ դեր չէին խաղում, ասում է նա:

«Հազվադեպ կարելի էր լսել «Դու ո՞րտեղից ես» հարցը: Ես հիշում եմ, որ մեր շենքում ապրում էր երեք հայ և մի քանի ռուս ընտանիք: Մենք որևէ տարբերություն չէինք դնում: Մենք բոլորս հարևաններ էինք»: 

Նրա խոսքով՝ իր երեխաները հաճախ էին հյուր գնում Աիդայի և նրա ամուսնու՝ Արտուշի բնակարան՝ դիտելու իրենց շենքի միակ գունավոր հեռուստացույցը: «Ոչ ոք նրանց չէր ասում. «Մի՛ նստիր այնտեղ, մի՛ նստիր այստեղ»: Մեր օրերում դժվար է հանդիպել նման համբերատար վերաբերմունքի ուրիշի երեխաների նկատմամբ»:

«Ադրբեջանական Նովրուզի՝ գարնան տոնի ժամանակ, մեր երեխաները սովորություն ունեին՝ միասին ներկելու և կոտրելու եփած ձվեր, մինչ մենք զրուցում էինք,- շարունակում է նա: -Սվետայի պատրաստած թխվածքները պարզապես հրաշալի էին, դա նրա մոտ շատ լավ էր ստացվում: Նրանք մեր հարսանիքների հյուրերն էին: Մենք նրանց կողքին էինք և աջակցում էինք նաև տխուր պահերին, հուղարկավորությունների ժամանակ: Աշխարհի ամենահամեղ ուտելիքը բավականաչափ լավը չի լինի, եթե այն չկիսես քո ընկերների հետ»:

Գյուլերը դեռ փորձում է հասկանալ, թե ինչ տեղի ունեցավ: Նա կարծում է, որ հակամարտությունը քաղաքական արմատներ ունի և հասարակ ադրբեջանցիների կամ հայերի մեղքով չէ:

«Ես միշտ ասում եմ՝ անիծյալ լինեն այս պատերազմի հեղինակները: Այն խլեց մեզանից մեր հարևաններին և երիտասարդներին: Մենք կորցրինք գլխավորը՝ մեր համայնքն ու ընկերությունը»,- հառաչում է նա:

Գյուլերը ևս ավելի ուշ տեղափոխվել է Սումգայիթի մեկ այլ շրջան: Երբեմն, սակայն, նա վերադառնում է իր հին բակը, որտեղ հայ ընկերների հետ մի ժամանակ ապրել է:

«Ես գնում եմ այնտեղ և նայում պատշգամբներին ու պատուհաններին: Հիմա այլ մարդիկ են նայում այն պատուհաններից, որոնք մի ժամանակ իմն էին, Աիդայինը, Սվետայինն ու Անյայինը: Այնտեղ միայն մի քանի հին հարևան է մնացել»:

«Ամեն ինչ այնքան արագ տեղի ունեցավ, որ չհասցրինք անգամ իմանալ, թե ում բաժին հասան նրանց բնակարանները: Փոխանակվեցի՞ն դրանք, վաճառվեցի՞ն, թե՞ պարզապես այլ մարդիկ եկան ու բնակվեցին այնտեղ: Ես չգիտեմ…»:

Որոշ ժամանակ խոսելուց հետո Գյուլերը հանկարծակի լռում է:

«Մենք այնպիսի ժամանակներում ենք ապրում, որ անգամ վախենում եմ ասել, որ լավ հարևաններ եմ ունեցել: Իրավիճակն այնքան տարօրինակ է, որ դժվար է դրա հետ համակերպվել»,- հավելում է նա:

Պատերազմը վերջ դրեց երկու ժողովուրդների և տարածքների միջև երբեմնի ազատ տեղաշարժին:

Գյուլերը, որի եղբայրը զոհվել է պատերազմում, այլևս չի կարող այցելել Ղարաբաղում իր հարազատ Ջաբրայիլ բնակավայրը, որը ներկայում վերահսկվում է հայկական բանակի կողմից:

Չնայած հակամարտության բոլոր սարսափներին՝ նա դեռ հավատում է, որ ճիշտ է վարվել 1988թ. փետրվարյան այդ գիշերը: Նա շեշտում է՝ պատերազմում հասարակ մարդկանց մեծ մասն անմեղ է:

«Երբեմն ինձ ասում են՝ «Հայերն օկուպացրել են ձեր տարածքը, դու ինչո՞ւ ես կարոտում քո հայ հարևաններին»»: 

Գյուլերը տարուբերում է գլուխը, նա ունի պարզ, սակայն միակ ճիշտ պատասխանը. «Դա նրանց մեղքը չէ»:

Նյութում կարող են տեղ գտնել եզրեր, որոնք ընդունելի չեն կոնֆլիկտի բոլոր կողմերի համար։ Նյութում օգտագորված նման եզրերը բացառապես պատկանում են հեղինակին կամ հերոսներին, եւ ոչ Չայխանային:

Հոկտեմբեր 2018, «Խաղաղարարներ» թողարկում