Երևանից 200 կմ հեռավորության վրա գտնվող հայ-ադրբեջանական սահմանային Չինարի գյուղում ապրող 14-ամյա Տիգրան Ղարախանյանը դպրոց գնալիս խուսափում է անցնել ճանապարհի կենտրոնով, քայլում է գյուղի տների պատերի կողքով, որպեսզի անվտանգ դպրոց հասնի: Տիգրանը դրա համար պատճառ ունի, քանի որ Չինարին գրեթե մեկ կիլոմետր է հեռու ադրբեջանական դիրքերից եւ պարբերաբար հակառակորդի թիրախում է:

«Մեզ փոքրուց են սովորեցնում, թե ինչպես ավելի ապահով քայլել գյուղում: Ճիշտ է, սովորել ենք կրակոցներին, բայց չգիտենք` ինչ կպատահի»,-ասում է Տավուշի մարզի Չինարիի դպրոցի յոթերրորդ դասարանի աշակերտը:

Թեեւ ավելի քան 23 տարի է անցել զինադադարի հաստատումից, այնուամենայնվիվ, հայ-ադրբեջանական սահմանին գտնվող Տավուշի մարզի սահմանամերձ գյուղերում պատերազմը դեռևս շարունակվում է: Այս մարզն Ադրբեջանի հետ ունի ավելի քան 300 կմ սահման:

Երբեմն լինում են առանձին կրակոցներ, երբեմն էլ տեւական գնդակոծություններ:

Վտանգված են բոլորը, բայց գյուղացիներն ավելի շատ մտահոգվում են, թե ինչպես է այս ամենն ազդում իրենց երեխաների վրա: Չնայած պաշտպանիչ պատը կրակոցներից պահպանում է  դպրոցը, ապահով սենյակները եւ աշակարտներին, տեղացիներն ասում են, որ  գյուղում ապահով տեղ չկա:

Չինարին ցածրադիր գյուղ է` 1000 բնակչությամբ: Ադրբեջանի հետ համատեղ ունի 30 կմ սահման: Այն սահմանային ամենավտանգավոր գյուղերից է: Հակառակորդի տեսադաշտում են Չինարիի գրեթե բոլոր տները, ճանապարհները, դպրոցը, մանկապարտեզը:

Եթե առավոտյան կրակահերթ է լինում, Տիգրան Ղարախանյանը, ինչպես նաեւ իր համադասարանցիները, դպրոց չեն գնում:

«Հավաքվում ենք տան հաստ պատերով եւ առանց պատուհանների անվտանգ սենյակներից մեկում եւ սպասում, մինչև կլռեն»,-ասում է Տիգրանը:

Այս գյուղում անվտանգությունը հարաբերական նշանակություն ունի: «Մեր տունը վտանգավոր տեղում է, երկու անգամ հրետանիով խփել են, երկրորդ հարկը ամբողջովին քանդել, բայց նորից սարքել ենք: Կտուրին, պատերին մնացել են փամփուշտների հետքերը, անգամ փամփուշտներ կան մնացած պատերի մեջ»,-պատմում է փայլող աչքերով Տիգրանը:

2014 թվականին գյուղի կենտրոնում կառուցվել է 2 մետր բարձրությամբ եւ 160 մետր երկարությամբ պաշտպանիչ պատ` երեխաների դպրոց գնալու ճանապարհը համեմատաբար անվտանգ դարձնելու համար: Դպրոցի այն պատուհանները, որոնք նայում են դեպի ադրբեջանական դիրքերը, գրեթե ամբողջությամբ փակվել են քարերով: Միայն մի փոքր հատված են թողել լույսի համար:

Լրացուցիչ պաշտպանիչ պատ է կառուցվել նաեւ մանկապարտեզի մուտքի մոտ, որը ադրբեջանական դիրքերից ընդամենը 600 մետր հեռավորության վրա է: Եւ՛ դպրոցի, եւ՛ մանկապարտեզի վրա երեւում են գնդակոծության հետքերը:

«Ամբողջությամբ հակառակորդի տեսադաշտում ենք, այդ պատճառով երբեք երեխաներին դուրս չենք հանում խաղալու: Առավոտվա իննից մինչև երեկոյան հինգը պահում ենք միայն ներսում»,-ասում է Չինարիի մանկապարտեզի տնօրեն Փառանձեմ Աղասյանը:

«Երբ կրակում են, բարձր երաժշտություն ենք միացնում, որպեսզի խլացնենք կրակոցների ձայնը, կամ երեխաներին տանում ենք ապահով սենյակ»,-ասում է Աղասյանը` նշելով, որ երեխաներին արթնացնելիս պատճառը չեն ասում:

Բարեբախտաբար, հակառակորդի կրակոցները մահացու հետեւանք չեն ունեցել աշակերտների համար: Այնուամենայնիվ դրանք իրենց ազդեցությունն են թողում երեխաների հոգեկան ներաշխարի վրա:

«Նրանց խաղերում գերիշխում է պատերազմը. կրակում են ավտոմատներից, դիրքեր են փորում, թաքնվում խրամատներում, պլաստիլինից տանկ, ավոտմատ կամ պատերազմը խորհրդանշող այլ առարկաներ են պատրաստում»,-պատմում է մանկապարտեզի տնօրենը:

Չինարիի համայնքի ղեկավարի տեղակալ, երեք երեխաների հայր  28-ամյա Գևորգ Պետրոսյանն  ասում է` այն ինչ իր սերունդն է տեսել,  շարունակում են տեսնել իրենց երեխաները:

«Երեք տղաներս արդեն տարբերում են, թե ինչ տեսակի զենքերով են կրակում, գիտեն, որ հակառակորդն է: Ես իմ տղաներին ամեն ինչ բացատրել եմ, որպեսզի հասկանան կրակոցի վտանգը»,-նշում է Գևորգ Պետրոսյանը:

Չինարիից Մովսես գյուղ հասնելու համար պետք է անցնել 30 կմ-ոց, ոչ ասֆալտապատ ճանապարհ: Գյուղը ձորի մեջ է, ռելիեֆը բազմազան է: Ադրբեջանի հետ ունի 27 կմ սահման: 2000 բնակչություն ունեցող  Մովսեսի հարևանությամբ երեք ադրբեջանական գյուղ կա:

Եթե գյուղում տուն կամ մեկ այլ բան է հրետակոծվում, այդ մասին լուրը բերնեբերան շատ արագ տարածվում է, իսկ դպրոզի զանգն էլ աշակերտներին իմացնել է տալիս, թե երբ է անհրաժեշտ ապահով սենյակ տեղափոխվել:

«Կրակոցներից անմիջապես հետո երեխաներն իրար են պատմում, վերլուծում, թե որ կողմն ավելի շատ կրակեց, որ կողմը քիչ, ինչ տեսակի զենքից»,-ասում է մանկապարտեզի տնօրեն Արեւիկ Ավալյանը:

Նրա խոսքով, երեխաների խաղերում կարմիր գծի նման անցնում է պատերազմի թեման:

Չնայած գյուղի մեծահասակները փոձում են պաշտպանել երեխաներին, միևնույն ժամանակ, համոզված են, որ երեխաները պետք է հասկանան պատերազմի իրողությունը եւ ի վիճակի լինեն պատասխանել: Մովսեսում, ինչպես Հայաստանի այլ սահմանամերձ գյուղերում եւ քաղաքների ավագ դպրոցներում, աշակերտներն անցում են ռազմագիություն, որի ընթացքում սովորում են կրակել, քանդել, հավաքել եւ մաքրել ուսումնական կալաշնիկով տեսակի ավտոմատը:

«Ենթադրենք հակառակորդը մտավ գյուղ, անսպասելի իրավիճակներ ստեղծվեցին, այդ տարիքի երեխան չկարողանա՞ զենքին  տիրապետել, կարծում եմ պետք է կարողանա: Ունենք հակառակորդ, հետևաբար պետք է պատրաստ լինենք ցանկացած բանի»,-ասում է Մովսեսի համար 116 դպրոցի ռազմագիտության ուսուցիչ Սարգիս Առաքելյանը:

Դասաժամի ընթացքում աշակերտները կրակում են էկրանի վրա հայտնվող երեւակայական հակառակորդի զինվորներին: Իսկ համակարգիչը հաշվում է, թե 10-ը փորձից քանիսն է դիպել թիրախին:

Մովսեսի դպրոցի աշակերտ 16-ամյա Դիանա Աթաբեկյանը զենքն ընդունում է որպես պաշտպանության միջոց, ու չնայած որ այնքան էլ լավ նշանառու չէ, կարծում է, որ պետք է կարողանալ կրակել` պաշտպանվելու համար:

«Մանկությունից մի բան եմ ավելի շատ հիշում, ծնողներիս ձայնը` տուն մտեք, կրակում են»,-վերհիշում է Դիանան` հավելելով, որ շատ ավելի ուշ է հասկացել, որ հենց իրենց տան դիմաց հակառակորդն է, եւ որ այդ կրակոցները կարող էին ճակատագրական լինել:

«Մեր հակառակորդը հաշվի չի առնում ոչ դպրոց, ոչ մանկապարտեզ, ոչ խաղաղ բնակչություն, երբ ուզի՝ կրակում է: Նրա նկատմամբ պետք է լինել ուժեղ, դիրքավորված ու զսպող»,-համոզված է ռազմագիտության ուսուցիչ Սարգիս Առաքելյանը:

Երբ գյուղում կրակոցները դադարում են ու ժամանակավոր խաղաղություն է տիրում, գյուղացիները սկսում են միմյանց զանգահարել, տեսնել` արդյոք որևէ մեկը չի վնասվել:

«Կարևորը մարդկային կորուստներ չունենանք, նյութականը ոչինչ, արդեն հարմարվել ենք: Բայց ամենակարևորը` խաղաղության վերջնական հաստատումն է»,-ամփոփում է Արևիկ Ավալյանը: