კუკიას ანბანი

კუკიას სასაფლაოზე საფლავებსა და აკლდამებს შორის ხეტიალის შემდეგ, ანა მურადოვა შვებას გრძნობს. ამ ადგილას ის სპარსულ და ასურულ ფესვებთან კავშირს გრძნობს, აქ მისი ბევრი წინაპარია დაკრძალული.

მურადოვა 45 წლის ლინგვისტია. მარმარილოს ქანდაკებებსა და საფლავის ქვებზე ნახევრად წაშლილ ფოტოებს შორის სიარულისას ამბობს, რომ თბილისში ცხოვრება მოსწონს.

ის მოსკოვიდან, სადაც მამამისის ოჯახი ცხოვრობდა, თბილისში გადმოვიდა და კუკიას საფლავების წარწერებს იკვლევს. როგორც ამბობს, თბილისის კულტურული მოზაიკა ეხმარება თავი ისე იგრძნოს, როგორც საკუთარ სახლში.

თბილისში კუკია ერთ-ერთი უძველესი სასაფლაოა, სადაც საფლავები 300 წელს ითვლის. ის ერთ-ერთია იმ ისტორიული სასაფლაოებიდან, რომელიც საბჭოთა რეპრესიებს გადაურჩა.  

1930-იან წლებში საბჭოთა ქალაქგეგმარების შედეგად მრავალი მეხსიერების ადგილი გაქრა. სასაფლაოები პარკებით ჩანაცვლდა, ან სრულიად განადგურდა, რამაც ქალაქის მულტიეთნიკური წარსული გააქრო.

მიუხედავად ამისა, ეპიტაფიები სომხურ, ასირიულ, ფრანგულ, ქართულ, იტალიურ, პოლონურ და უკრაინულ ენებზე თბილისის ეთნიკურ და რელიგიურ მრავალფეროვნებას კვლავ ასახავს. სასაფლაოზე, ობელისკი, გერმანული წარწერით, იმ ადამიანთა ხსოვნას ეძღვნება, ვინც მეორე მსოფლიო ომის დროს კავკასიაში დაიღუპა.

კუკიას სასაფლაოეზე არ არსებობს განსხვავება მდიდრებსა და ღარიბებს, ცნობილ და უცნობ ადამიანების საფლავებს შორის. აქ ქართველი მართლმადიდებლები პატივს მიაგებენ მე-20 საუკუნეში მცხოვრებ ანსტასია საზონოვას, რომელიც  როგორც იუწყებიან საკუთარი მისტიკური ძალის გამო იყო ცნობილი. კუკიაზე ასევე იოსებ სტალინის მეუღლის ეკატერინა სვანიძისა და დაგნი იულის საფლავებია. დაგნი ნორვეგიელი მხატვრის ედვარდ მუნკის მუზა იყო. კუკიის სასაფლაოზე მეწაღეები და ექიმები, კრიმინალების, მამაოების, პედაგოგების, მსახიობებისა და პოლიტიკოსების გვერდით წვანან.

სასაფლაო თბილისიდან რამდენიმე კილომეტრით არის დაშორებული. 1930-იან წლებში ეს მანძილი საკმარისი აღმოჩნდა იმისათვის, რომ სასაფლაო საბჭოთა რეპრესიებისგან დაცული ყოფილიყო.

თუმცა, თბილისში ბევრმა სხვა სასაფლაომ იგივე ბედი ვერ გაიზიარა.

ბაღში დაკარგული მუსლიმური სასაფლაო

თბილისის ბოტანიკური ბაღის ადგილას, რომელიც მე-19 საუკუნემდე სამეფო ბაღად მოიხსენიებოდა, მუსლიმური სასაფლაო იყო სპარსული, არაბული და აზერბაიჯანული საფლავებით.

1950-იანი წლების დასაწყისში საბჭოთა ხელისუფლებამ ჯერ ახლოს მდებარე მეჩეთი ააფეთქა, ხოლო შემდეგ მემორიალები და საფლავის ქვები გაანადგურა. დღეს სასაფლაოსგან თითქმის არაფერია დარჩენილი. ყოფილი სასაფლაოს სანახავად მსურველები თბილისის ბოტანიკურ ბაღს უნდა ესტუმრონ.

ბოტანიკურ ბაღში 1970 წელს ცნობილი აზერბაიჯანელების პანთეონი მოეწყო, რომლის მახლობლად, აღმოსავლეთ მხარეს შეტრიალებული, რამდენიმე საფლავი კვლავ მოიძებნება. პანთეონი ორჯერ გარემონტდა, ბოლოს 2013 წელს.

ჟუჟუნა ავალიშვილი უკვე 50 წელია ბოტანიკური ბაღის მახლობლად, როზარიუმში მუშაობს. ის იხსენებს, როგორ განადგურდა მისი დაღესტნელი მეგობრის, მანაბა მაგამედოვას მშობლების საფლავები, 1950-იანი წლების დასაწყისში, როდესაც ეს ადგილი ბულდოზერით გაასწორეს.

ავალიშვილი საკუთარ მეგობარს დაჰპირდა, რომ საფლავების მაგივრად, მისი მშობლების სახელზე ორ ხეს მოუვლიდა.

„დავამშვიდე და შევპირდი, რომ მისი მშობლების ხსნოვნისთვის ამ ორ ხეს მოვუვლიდი”, ამბობს ავალიშვილი.

მუსლიმური სასაფლაოს განადგურება იმ დიდი ტრაგედიის ნაწილო იყო, რომელიც მაგამედოვას და ბევრ სხვა ოჯახს დაატყდა თავს.

დაღესტნის სოფელი კუბაჩიდან, 1930-იანი წლების სტალინისტური რეპრესიების დროს, მაგამედოვების ოჯახს თბილისში მოუწიათ გადმოსვლა. რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ, საბჭოთა ხელისუფლებამ ასეთი ემიგრანტების შესახებ შემორჩენილი მეხსიერება გაანადგურა.

1970-იანი წლებიდან მოყოლებული, ამ ადგილას მუსლიმებს აღარ კრძალავენ. თბილისში მცხოვრები მუსლიმები დღეს ახლობლებს თბილისიდან მოშორებით, მსხალდიდის სასაფლაოზე ასაფლავებენ.

ძვლებზე აშენებული ეკლესია

სომხების სასაფლაოდ ცნობილი ხოჯევანქის სასაფლაო ავლაბარში იყო. საქართველოს სომეხთა ეპარქიის დირექტორის ლევონ ჩიდილიანის ცნობით, სასაფლაოს 300-წლიანი ისტორია აქვს და იქ 90 000 საფლავი იყო.

სასაფლაო და ამ ტერიტორიაზე არსებული წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია ერთიანად არ დაუნგრევიათ, მათ საბოლოო გაქრობას ბევრი წელი დასჭირდა.

„დღეს ხოჯევანქის სასაფლაო მხოლოდ ძველ თაობას ახსოვს”, ამბობს ანთროპოლოგი ალისა დათუნაშვილი.

პირველი დარტყმა 1930 წელს უკავშირდება, როცა საბჭოთა ხელისუფლებამ ამ ადგილას მე-17 საუკუნის სომხური ეკლესია დაანგრია, შემდეგ კი სასაფლაოს დიდი ნაწილი მიწასთან გაასწორა იმისათვის, რომ „მეგობრობის პარკი” გაეშენებინათ. 1990-იან წლებში კი, არც პარკისგან იყო ბევრი რამ დარჩენილი.

დღეს სომხების თემი იმ საფლავებს უვლის, რომლებიც დანგრევას გადაურჩა და ხოჯევანქის პანთეონში განთავსდა. პანთეონი გამოჩენილი სომეხი მწერლებისა და საზოგადო მოღვაწეებისთვის 1970 წელს გაკეთდა.

ამის შემდეგ კი, 1989 წელს ქართულმა მარლთმადიდებლურმა ეკლესიამ ამ ადგილას ახალი ეკლესიის მშენებლობა წამოიწყო. როგორც ადგილობრივი სომხები იუწყებიან, სწორედ ამ ადგილას იყო ხოჯევანქის სასაფლაო, ამიტომაც მიიჩნევდნენ, რომ სამების საკათედრო ტაძრის მშენებლობა, რომელიც 2004 წელს დასრულდა, გარდაცვილი ადამიანების ხსოვნას შეურაცხყოფდა.

ამ საკითხზე სასაუბროდ ქართულ მართლმადიდებლურ ეკლესიასთან დაკავშირება ვერ მოხერხდა.

უცნობი ადამიანების საფლავები ამ ადგილას თითქმის აღარაა შემორჩენილი, თუმცა ხოჯივანქის პანთეონში დასაფლავებულ ცნობილ ინტელექტუალებსა და ხელოვანებს შორის არიან მე-20 საუკუნის მხატვარი გაიანე კაჩატრიანი და მე-19 საუკუნის მწერალი რაფი.

ცენტრიდან პერიფერიამდე 

ხოჯევანქის განადგურების შემდეგ, ადგილობრივი სომხები საკუთარ გარდაცვლილ ახლობლებს პეტრე-პავლეს სასაფლაოზე კრძალავენ. თბილისში მცხოვრებმა მუსლიმმა თემმა კი გადაწყვიტა, სასაფლაოები ცენტრიდან პერიფერიისკენ გადაეტანა.

ვერის პარკი, კარგი მაგალითია იმისა, თუ როგორ ცდლობდა სახელმწიფო სასაფლაოების ქალაქის ცენტრიდან განდევნას. ვერის პარკი, რომელიც ქალაქის ცენტრშია, ქრისტიანული სასაფლაო იყო, სადაც სომხური და ქართული საფლავები ერთად იყრიდა თავს.

1930 წლისთვის ის ქალაქის გაფართოებას შეეწირა და თითქოს სიმბოლო გახდა იმისა, რომ საბჭოთა პერიოდში კოლექტიური პირადზე მნიშვნელოვანი იყო. იმ ადამიანთა მეხსიერება კი, რომელსაც სასაფლაო ინახავდა, ამოიშალა.

საზღვრებს მიღმა

1960-იან წლებში ნავთლუღისა და ორთაჭალის ებრაული სასაფლაოები მხოლოდ ადგილმდებარეობამ გადაარჩინა.

მიშა, რომელიც ნავთლუღის სასაფლაოზე დიდი ხანია მუშაობს, ამბობს, რომ საბჭოთა ხელისუფლებამ სასაფლაო დაინდო, რადგან ადგილობრივმა ებრაელებმა შესასვლელში ასეთი წარწერა გააკეთეს - „რუსულ-ებრაული” სასაფლაო.  დანამდვილებით არავინ იცის, მაგრამ საბჭოთა დროს ბევრს სჯეროდა, რომ ამ მეთოდმა გაამართლა.

დღეს თბილისში მცხოვრები ებრაელები ახლობლებს დამპალოს სასაფლაოზე კრძალავენ, რომელიც თბილისის ცენტრში მდებარე ორი სინაგოგისგან ძალიან შორსაა. ამის მიუხედავად, თბილისის ებრაული დიასპორა კვლავ პატივს მიაგებს ნავთლუღში და ორთაჭალის სასაფლაოზე მდებარე ძველ საფლავებს.